Bruno Ssebayiga e os perigos hermenéuticos

Un  artigo de Samuel Solleiro

Samuel Solleiro

Até que punto e por que medios pode un autor vivo influír na interpretación da súa propia obra é un debate sen fin na literatura, é ben sabido. Normalmente os riscos que se poden mobilizar neste debate son mínimos e afectan a cousas xa de seu bastante vulnerábeis (por exemplo a credibilidade do autor en cuestión) pero no fondo non demasiado importantes en sistemas literarios pequenos nos que os escritores non viven do seu traballo e sempre poden superar os fracasos grazas aos seus auténticos traballos de profesores, camareiros, putas ou pescadores, e tamén grazas aos amigos, ao alcol, ao sexo ou, non sei, ao sorriso dun neno ou ás tardes de primavera. En moi poucos casos estes asuntos hermenéuticos poden ocasionarlles problemas importantes aos escritores, se a posición na que os deixan é tan fráxil que a sociedade os rexeita, dun ou doutro xeito, e en pouquísimos casos (seguimos a falar de sistemas literarios pequenos e seguimos a falar de conflitos exclusivamente de interpretación) o prezo destes asuntos é tan alto como, ai, a vida do escritor. É o caso –imaxinaríano xa– do poeta Bruno Ssebayiga, pero seguramente tamén doutra pouca xente que agora esquezo e que sen dúbida tamén merecería aparecer aquí.

Bruno Ssebayiga (Kampala, 1971-2011) é probabelmente un dos máis importantes representantes africanos da literatura gay, pero isto só se sabe, e só ten relevancia, agora que está morto. Os comezos literarios de Ssebayiga non foron demasiado brillantes, ou fórono unicamente se os eloxios críticos unánimes dun país pequeno se poden considerar uns comezos brillantes, cousa da que habería que dubidar, na opinión dun servidor. A distancia espazotemporal dá unha perspectiva de libros como Altísimas nubes (1991), A batalla (1992) ou Kiryandongo (1994) que contradí abertamente os “versos que exudan excelencia através do coiro no que están recortados” do Weekly Observer e a “gloria celestial que se nos verque pinga a pinga nos lacrimais desde as páxinas do libro” do New Vision. Digámolo claro: trátase de libros bastante convencionais, inzados de tópicos literarios ao servizo dunha suposta eufonía, que poderían pasar sen pena nin gloria onde queira que fosen publicados, pero que por algunha razón (acaso a boa sorte, pode que mesmo a mala) gozaron dunha fortuna esaxerada para calquera produción poética contemporánea. Ssebayiga converteuse nunha celebridade da noite para a mañá, outorgáronlle excepcionalmente o premio Kato Kintu (o máis importante do país, que até ese momento só recaía sobre escritores mortos) e mesmo gravaron uns versos seus no mármore da fachada da biblioteca nacional de Uganda: “Grazas polo vento / que nos fai estraños de nós mesmos / e pola pedra / que aspira a soñar / a eternidade”. Aínda que doce ou quince departamentos de universidades norteamericanas traballan arreo a día de hoxe para impugnar esta afirmación, nada hai, en principio, na poesía do primeiro Ssebayiga que faga pensar en homosexualidade, agás se se aplica a vella regra escolar, sesgada e inútil, de que a propia poesía implica necesariamente a homosexualidade de quen a escribe. No extratextual, ignoro se algo na súa forma de comportarse, moverse, vestirse ou falar podería demostrar unha identidade gay, aínda que sospeito que, mesmo en caso afirmativo, o descoñecemento total deses códigos por parte do ugandés medio (até a caza de bruxas desatada en 2009 polo menos) debía dificultar moito a súa categorización como escritor gay.

Esta dificultade evidénciase se se contempla a segunda fase poética de Bruno Ssebayiga que, en libros como Atenas e Esparta (1997) ou O rinoceronte (1999), introduce de a pouco unha lixeira dimensión erótica (un erotismo que non desentoa, certo é, coa poesía clasicista da que procedía) que se reflicte nun imaxinario de virilidade, expresada mediante os campos semánticos do fibroso, o tenso, o duro e o vertical. Claro que, como adoita pasar, nunha sociedade na que o tabú da homosexualidade non chegou aínda a níveis histéricos, a virilidade é pouco sospeitosa de ser ou significar outra cousa que un saudábel valor patriótico-militar. Así, a fama de Ssebayiga continuou a aumentar e mesmo o presidente Yoweri Museveni declarou, recén comezado o século, que O rinoceronte era o seu libro preferido, despois da Biblia.

Memorial de brancura (2002), Fértil (2005) e Lanzas dos Karamojong (2007), supuxeron unha progresiva explicitación dos símbolos sexuais na obra de Ssebayiga. Opérase nestes anos (e vese nunha entrevista concedida ao xornal Daily Monitor) unha mudanza no autor: nótase que os honores oficiais comezan a resultarlle abafantes; detecta que hai algo completamente incompatíbel entre el e o goberno de Uganda e expande o erotismo como antídoto contra estes recoñecementos que, nas súas propias palabras, “é como se non debesen estar aí, pero un abre os ollos pola mañá e están”. Expándeo e afástao progresivamente da “pureza” do tópico literario. A disgusto, aparentemente: “escribir versos como ‘descubro / as praias sórdidas e o tambor azul / da miña erección ao sol de abril‘ [do poema “Beber o río” incluído en Fértil] producíame de primeiras unha total repugnancia e só de a pouco algo ía espertándome de a pouco no peito, como un mundo totalmente novo no que palabras como ‘erección’ eran perfectamente posíbeis”. Si. Moi bonito. Pero a triste realidade foi que en 2008 levantaron bustos de Bruno Ssebayiga en polo menos doce cidades do país e que un comité gubernamental acordou substituír a letra do himno ugandés polo poema “Pastores de Belén”, do libro Lanzas dos Karamojong e que inclúe as palabras “prepucio”, “dilatación” e “priapismo” (Ssebayiga negouse e mesmo a súa negativa foi celebrada como mostra da humildade do poeta e, con el, de todo o pobo ugandés).

E así, cando en 2009 se presentou no parlamento de Uganda o proxecto da tristemente famosa lei antihomosexual que contemplaba a pena de morte para quen recuncase en prácticas desta natureza e se desatou a política da sospeita en todo o país, Ssebayiga exiliouse en Londres e finalmente concedeu unha rolda de prensa na que declaraba ser “abertamente gay” e estar mesmo un pouco estrañado de que ninguén o notase antes. O goberno ugandés en pleno, co presidente Museveni á cabeza, entrou nunha fase de nerviosismo político que culminou coa publicación da nova en todos os medios nacionais como unha gran brincadeira que o poeta facía a todo o país. Un editorial do Weekly Observer explícao así: “O poeta nacional Bruno Ssebayiga completa o seu afastamento da poesía clásica cunha nova reviravolta que consiste en abrazar as técnicas da performance: a palabra transfórmase en acción e a nosa literatura modernízase a pasos de xigante”. No exilio Ssebayiga completa o seu afastamento da poesía clásica, si, pero doutra maneira: publica o libro O outro extremo do tubo dixestivo (2010), inzado de vocabulario explícito, sexualidade dexenerada e a celebración das prácticas máis porcallás e brutais. O último poema, para non deixar dúbida, remata cos seguintes versos: “Soñei como o presidente Yoweri Museveni / me facía o que / veño de explicar / pero / no outro extremo do tubo / dixestivo”. Para o asombro de todo o mundo literario, foi o libro máis vendido en 2010 en Uganda, por riba mesmo da saga Crepúsculo, as críticas que colleitou foron excelentes e o propio presidente rematou o seu discurso de Noiteboa cunha emotiva lectura do poema arriba citado. Saltáronlle as lágrimas ao lembrar a ausencia de Ssebayiga do país en datas tan sinaladas, constatou que esa noite Papá Noël traería un agasallo menos no seu saco das sorpresas e anunciou unha tiraxe de moedas de 500 chelíns ugandeses co rostro do poeta.

Poucos días despois, en xaneiro de 2011, Bruno Ssebayiga tivo que regresar de urxencia a Kampala a causa da doenza dun familiar. Uns encarapuzados acurralárono nunha calexa e bateron nel até a morte, poucos días antes do asasinato do activista LGTB David Kato en circunstancias semellantes. Non todo o mundo le críticas literarias. Isto pode ser un problema. E despois a vida seguiu en Uganda. Creo.

2 Comentarios

  1. vaia… realmente curioso este relato de esquizofrenia litero-social. prodúceme arrepíos só de pensar canta hipocresía e intolerancia hai polo mundo adiante.

    gracias pola descuberta, tanto do autor como do seu contexto en termos globais.

    unha que espera e agradece que a crítica vaia máis aló do puramente literario.

Deixar resposta

Please enter your comment!
Please enter your name here

*