Olatunde Odumuyiwa e a canonización interesada

Un artigo de Samuel Solleiro

Entre os malos hábitos dos escritores (deixemos brevemente de lado aqueles –fumar, mastigar coa boca aberta– que poden compartir coa demais xente) está o da canonización interesada. Este vicio, se me permiten a palabra, consiste no seguinte: o escritor aproveita a proxección social inherente ao seu oficio até non hai moito para facer unha selección entre autores clásicos e contemporáneos que se pretende dalgunha maneira definitiva. Isto é, traza unha liña imaxinaria no seu discurso e coloca, dunha beira, algúns autores, que denostará publicamente co odio todo da súa entraña sempre que teña a oportunidade, e doutra beira, outros, que serán sempre modelos de virtude. Madia leva, algunhas precaucións son necesarias, a saber: a) falar máis do grupo 1 (o dos escritores odiados) que do 2, do que se pode destacar en todo caso un con frecuencia, dous no limite, mortos ambos, pero o resto deben saír coa axuda de terceiros, aterrar como bolboretas na lingua do entrevistador, por dicilo en palabras cursis; b) incluír en ambos grupos autores consagrados e non consagrados (a tendencia do escritor mediocre sería a meter todos os consagrados en 2 e todos os non consagrados en 1: tal cousa non tería moita graza e demostraría un cansino resentimento contra os seus pares); c) nunca recoñecer a aleatoriedade da selección, nin xustificala mediante o verbo gostar, ao contrario, facer ver que é evidente que os autores do grupo 1 escriben simplemente mal e que parece mentira que ninguén se decatase antes da gran farsa que hai montada ao seu redor; e d) unha vez afianzado o cánone aproveitar algúns dos recursos literarios dos escritores do grupo 1 para a propia escrita; con efecto, se a referida maquinaria funciona ben, calquera semellanza estilística debería verse apenas como fruto do azar ou, mellor, sinxelamente non verse.

Samuel Solleiro

Dous son os escritores que veñen á cabeza de primeiras ao falar da canonización interesada: Vladimir Nabokov e Olatunde Odumuyiwa. Nabokov vén primeiro, certo é, os sistemas literarios pesan e non é o mesmo saltar entre o ruso e o estadounidense que permanecer toda a vida (unha breve vida, por outra parte) no nixeriano. Todo o mundo sabe que o que Nabokov pensaba sobre Dostoievski, Conrad, Cervantes ou Faulkner era todo menos bonito e que despois había outros autores como Flaubert, Kafka ou Wells, pero nomeadamente Pushkin, que formaban para el o que até aquí vimos chamando grupo 2, unha especie de Parnaso. O caso de Odumuyiwa é acaso máis interesante que o do americano ou ruso, por menos coñecido pero tamén por deixar constancia na súa obra de madurez (se aos 45 anos se lle poden chamar madurez, que espero que non) de que todo isto se trataba no fondo dun efecto buscado.

Con efecto, Olatunde Odumuyiwa (Itapaji 1939 – Lagos 1985) recorreu sistematicamente a esta forma de canonización, recolleu os seus beneficios na forma dunha certa consideración como polemista e unha praza no departamento de inglés da universidade de Lagos a partir de 1972 para revelar inesperadamente en O arco da vella nas pucharcas de aceite (o volume de memorias de publicación póstuma), que todo era parte dunha estratexia premeditada e que en realidade non lle preocupaban demasiado todas esas leas eruditas senón pura e simplemente vender novelas, cousa que, dígase de paso, fixo con moita moderación, por dicilo delicadamente (nin Coca-cola, de 1969, nin O día das lagostas, de 1977, as súas novelas máis exitosas con diferenza, ultrapasaron a cifra de dous mil exemplares). No citado volume narra con detalle (páx. 144 e ss.) a historia de como a comezos dos sesenta instalaron unha bañeira na súa casa do bairro lagosense de Surulere e como o primeiro que fixo con ela foi, non bañarse, senón escribir unhas cincuenta fichas con nomes de escritores en papel groso, botalas ao aire e decidir que en diante odiaría os escritores cuxa ficha caese dentro da bañeira e amaría aqueles cuxa ficha caese fóra. Entre os odiados caeron Shakespeare, Tolstoi, Dante, Proust ou Joyce, a quen lle aplicou case até o plaxio o punto d) do sistema (vid. supra), e tamén, ironicamente, o propio Nabokov (que nunca respondeu ás feroces invectivas de Odumuyiwa agás nunha ocasión na que mencionou o rancor de “certos escuros profesores universitarios nixerianos”, ao que Odumuyiwa respondeu, á súa vez e sen que conste que o autor de Ada ou o ardor se dese por aludido, que “en Nixeria, abofé, a maior parte dos profesores universitarios somos bastante escuros”). Tamén caeron dentro da bañeira os únicos escritores nixerianos que mereceran unha ficha no xogo, Wole Soyinka e Chinua Achebe: ao primeiro refírese Odumuyiwa como “o escritor comprometido de espumosa cabeza” e ao segundo como (agárrense) “un chimpancé con boina”. Fóra da bañeira caeron, por algunha razón, case todos os gregos (Homero, Esquilo, Aristófanes), o omnipresente Kafka, Balzac ou Gógol. Tamén Henri Michaux, pero non os surrealistas franceses, que compartían unha soa ficha que caeu dentro. E Virginia Woolf que, segundo propia confesión, era a única muller.

Non era unha cartografía doada, mais o nixeriano propúxose seguir adiante co xogo mesmo cando a súa primeira novela (A árbore do tamarindo, de 1959) era practicamente o que hoxe chamariamos un remake de Macbeth pero que Odumuyiwa se viu obrigado a chamar parodia cando, andado o tempo, arreciaron as invectivas dos escritores e profesores de literatura de todo o país contra o pobre tipo que chamaba a Shakespeare “analfabeto funcional nacido das hemorroides de Inglaterra”, unha expresión que, unha vez adquirida Nixeria a independencia, foi resultando cada vez de peor gosto. Así, se ben o noso escritor foi bastante prolífico (todo o prolífico que se pode ser cuns problemas de, precisamente, hemorroides que relata en detalle nas súas memorias e que o obrigaban a escribir de pé), é certo que a súa obra novelística resulta hoxe desfasada e bastante farragosa, inzada de dentes como perlas e outros lugares comúns, e que o máis salvábel que conservamos del, alén do mencionado O arco da vella nas pucharcas de aceite, son algunhas entrevistas, poucas e dispersas, nas que aplica o método da canonización interesada como se lle fose a vida nel (e íalle a vida, en realidade; un cancro asulagáballe o sistema linfático), con auténtica devoción e hipérbole: en 1984, cando todo parece indicar que xa escribira o parágrafo das súas memorias no que desvelaba que no fondo todo era unha gran brincadeira, aínda ten os folgos de declarar nunha entrevista a un xornal local que “os críticos literarios que puxeron a Proust onde hoxe está son no fondo como mestres de escola de educación especial, sempre dispostos a louvar, por non empeorar as cousas, os espantosos collages dos seus alumnos con síndrome de Down”.

Non faltou, a comezos da década dos dous mil, unha tímida recuperación de Olatunde Odumuyiwa, que pasara os anos noventa enteiros enterrado e sen moitas esperanzas de volver ser lembrado algunha vez (agás por algúns dos seus antigos alumnos, que lembran del que lles batía nos dedos cunha regra, algo inaudito en universidades até onde se sabe, e que moitas veces traía á aula lagañas e algo de baba reseca). Existen un par de teses defendidas en departamentos de Estudos Afroamericanos dos Estados Unidos que sosteñen que o nixeriano pretendía en realidade parodiar desde a conciencia do subalterno a arbitrariedade do cánone occidental. Non é imposíbel que así fose, aínda que a clave irónica na que habería que ler, nese caso, as súas declaracións ao respecto, suporía un engano tan enorme como pensar que Nabokov era no fondo un espía do KGB, e parecería por tanto máis prudente aplicar a navalla de Occam e pensar que simplemente era un pobre tipo, Odumuyiwa, non Nabokov, que quería vender a toda costa uns libros que non lle acababan de saír moi alá.

Para saber máis de Samuel Solleiro

6 Comentarios

  1. Samuel Solleiro sempre figurou no meu grupo 1 (imaxinen unhas risas nesta paréntese).
    Está ben o artigo pero, en case tódolos sistemas literarios, e no galego en particular, hai un terceiro grupo, que é o dos escritores directamente ignorados. Iso, o baleiro, é peor agravio en moitos casos cás malas palabras.

  2. Señor Vidal, ese terceiro grupo ao que se refire é o dos que non teñen padriño. E na literatura galega o que non ten padriño non se bautiza. Hai exemplos de grandes escritores como Xosé Miranda que si, vale, son coñecidos pero creo que a calidade da súa obra dá para difundilo máis. Hai outros que, sen que un saiba moi ben os méritos, aparecen en todas as entrevistas, en todos os saraos. En fin, non é o caso de Solleiro. Para min os relatos de Dz ou o libro do esperma está a un nivel moi, pero moi alto.

  3. Leva razón no dos padriños (foi bastante menos diplomático cá min, pero así é a cousa, talmente), e no exemplo de Xosé Miranda. O problema que lle atopan aquí a Miranda é que é un autor máis popular ca erudito. Iso aínda se tolera moi raramente na literatura galega. Por iso estamos onde estamos, no faiado.

  4. Unha aclaración: EN PARTE (cursiva), ese terceiro grupo confórmano escritores sen padriño. E en parte, sinxelamente escritores apartados. Hai anos, cando aínda existía A Nosa Terra, publicaban ata tres reseñas (de distintos autores) do mesmo libro de Manuel Rivas. Doutros moitos libros de publicación daquela recente, nin unha.

Deixar resposta

Please enter your comment!
Please enter your name here

*